Η παρέμβαση
Φιλοσοφικά, ο θετικισμός επεσήμανε: Δεν χρειάζεται να χάνουμε χρόνο σε κοπιαστικές και αμφίβολες ερμηνευτικές αναλύσεις, όταν το μόνο που έχει σημασία, είναι η πρόβλεψη της εμπειρίας – το πείραμα δηλαδή. Ο κώδικας πρόβλεψης εμπειρικών δεδομένων “είναι” το ισοδύναμο της επιστημονικής γνώσης και “δεν χρειάζεται να κοιτάζουμε παραπέρα”.
Μια θεωρία που δεν μπορεί να παράγει επαληθεύσιμες εμπειρικές προβλέψεις στερείται νοήματος.
Σε μια πρώτη ανάγνωση, θα έλεγε κανείς πως πρόκειται για μια αναδίπλωση του φιλοσοφικού εμπειρισμού, όμως το πράγμα είναι πιο σύνθετο από ό,τι φαίνεται.
Ο Περιορισμός
Για να είμαστε δίκαιοι, ο θετικισμός ήταν μια σοβαρότατη απάντηση σε αμφιβόλου ποιότητας μεταφυσικές θεωρίες που ξεπετάγονταν σαν μανιτάρια από τις σκοτεινές γωνίες του μυαλού φαντασιόπληκτων. Εκεί ο θετικισμός λειτούργησε ως κόσκινο. Στα τέλη του 19ου αιώνα, η επιστημονική σκέψη ήταν πράγματι “μολυσμένη” από αυθαίρετες μεταφυσικές εικασίες, ρομαντικές φιλοσοφίες της φύσης και δόγματα που δεν άντεχαν σε καμία αυστηρή κριτική. Ο θετικισμός έβαλε στη “θέση τους” πολλές θεωρίες, εφαρμόζοντας το ξυράφι της εμπειρικής επαλήθευσης επί δικαίων και αδίκων. Ας μην ξεχνάμε πως αρκετές θεωρίες προηγούνται της τεχνολογίας που μπορεί να τις επαληθεύσει. Επιστήμονες, όπως ο Μπόλτσμαν, τιμωρήθηκαν άδικα επειδή υποστήριξαν την ύπαρξη ατόμων σε μια εποχή όπου δεν μπορούσαν να παρατηρηθούν άμεσα.
Η απελευθέρωση
Από την άλλη όμως, ο περιορισμός πέτυχε το εντελώς αντίστροφο: ενώ φάνταζε απλοϊκά δογματικός, απελευθέρωσε τη γνήσια ριζοσπαστική σκέψη, τη φαντασία. Έδωσε το ζωτικό χώρο για να αναπτυχθούν εργαλεία και μοντέλα – όχι κατ’ ανάγκη θεωρία με την κλασική έννοια – που φάνταζαν (και ακόμα φαντάζουν) εξωφρενικά, τόσο για την κοινή λογική, όσο και για τον μέσο επιστήμονα. Εφόσον οι προβλέψεις μπορούσαν να επαληθευτούν πειραματικά, η κοινότητα όφειλε να σεβαστεί ακόμα κι αυτό το οποίο δεν “καταλάβαινε” ή δεν “πίστευε”.
Εδώ, εν μέσω περιορισμού, “νομιμοποίηθηκε” η επαναστατική επιστήμη, με την κβαντική μηχανική να αποτελεί το επισφράγισμα της επιτυχίας του θετικιστικού προγράμματος. Ακολούθησε η γενετική μηχανική, για να επαληθεύσει πως το πρώτο μεγάλο άλμα δεν ήταν κάτι το τυχαίο. Έναν αιώνα μετά, τι κι αν δεν έχουμε στα χέρια μας μια γενική (πλήρη) κβαντική θεωρία, ή μια πλήρη γενετική θεωρία – ακόμα και μετά τις εκπληκτικές επιτυχίες της νευροβιολογίας, δεν τολμούμε να κάνουμε λόγο για θεωρία: Τα επί μέρους ευρήματα, τα “μοντέλα” ή τα “εργαλεία” είναι τόσο ισχυρά – κυριολεκτικά έχουν αναδιαμορφώσει την επιφάνεια του πλανήτη – που δεν χωρά καμία αμφισβήτηση. Η επιστήμη των “επι μέρους” ενηλικώθηκε αρκετά για να κόψει τον ομφάλιο λώρο με τη θεωρία και την μεταφυσική.
Το θετικιστικό πρότυπο βοήθησε να αποκαλυφθεί μια γενιά “εξωγήινων” επιστημόνων: οι Τεχνίτες των Μαθηματικών – ήταν τόσα μεγάλη η απόκλισή τους από την παραδοσιακή επιστήμη, που οι συνάδελφοί τους αστειεύονταν με την καταγωγή τους. Αυτοί ξαναέγραψαν το εγχειρίδιο της επιστήμης και εκτόξευσαν τον θετικισμό στο διάστημα δίχως να κοιτάξουν ποτέ πίσω.
Ο θετικισμός, ξεκινώντας ως άρνηση κάθε μεταφυσικής, κατέληξε να δημιουργήσει μια νέα, sui generis πραγματικότητα. Τα μοντέλα δεν περιγράφουν πλέον απλώς τον κόσμο· κατασκευάζουν έναν νέο κόσμο.
Είναι δύσκολο, βέβαια, να παραβλέψει κανείς την τραγική ειρωνία: η μεγαλύτερη “επιτυχία” επετεύχθη ακριβώς επειδή απαξιώθηκαν οι παραδοσιακοί τρόποι μέτρησης και παρατήρησης της εμπειρίας.
Το τίμημα
Ο υποψήφιος επιστήμονας ένιωσε πως απαλλάχτηκε από ένα δυσβάσταχτο βάρος: Δεν χρειαζόταν πια να υπερασπίσει το θεωρητικό υπόβαθρο μιας θέσης. Και γιατί να μείνει εκεί; Δεν χρειαζόταν καν να παράγει θεωρία. Αρκούσε να παρουσιάσει μια αλληλουχία δεδομένων που επαγωγικά ομοιάζουν με έναν τύπο. Με βάση τη θετική σχολή, ήταν νομιμοποιημένος να παρακάμψει την θεωρία και να παρουσιάσει έναν δανεικό μαθηματικό τύπο «έναντι». Τη θεωρία θα την χρωστάμε. Οκέι;
“Εφόσον ένα μοντέλο εφαρμοσμένων μαθηματικών προβλέπει την εμπειρική πραγματικότητα, οφείλουμε να το αποδεχτούμε, κύριοι – κι ας μην διαθέτουμε θεωρία, κι ας μην μπορούμε να το ερμηνεύσουμε. Δεν έχουμε ανάγκη να πείθουμε την επιστημονική κοινότητα ή τους φιλοσόφους για τη λογική μας επάρκεια: η πειραματική επαλήθευση της πρόβλεψης είναι η ίδια η επάρκεια”. Πρόκειται για μια επιστήμη που παραιτείται από το δικαίωμα της εξήγησης, προκειμένου να κερδίσει το δικαίωμα της απόλυτης κυριαρχίας πάνω στα φαινόμενα.
Η εκτροπή
Χρειάστηκε όμως ένας αιώνας από τραγωδίες για να συνειδητοποιήσουμε πως ο θετικισμός, όχι μόνο μεταμόφρωσε τον κόσμο, αλλά μεταμορφώθηκε μαζί και ο ίδιος σε κοσμοθεωρία της τυφλής τεχνοκρατικής αυτοκαταστροφής. Το κυνήγι των προβλέψεων ήταν η σπουδή σε εκείνα που ήδη έχουν λογοκριθεί από τη χοάνη της εξουσίας. Στο τέλος της ημέρας, βρεθήκαμε πιο βαθιά εγκλωβισμένοι σε ένα ανελαστικό δοχείο με ενίσχυμενα τοιχώματα ιδεοληψίας. Ο ηθικός διάλογος έμεινε προφανώς εκτός δοχείου τη στιγμή που παραδίδουμε έναν πλανήτη που φλέγεται. Ποιο μοντέλο προβλέπει την κοινωνική συνείδηση της ανθρωπότητας; Ποιο μοντέλο τη σχέση μας με τα υπόλοιπα ζώα; Γιατί η βελτιστοποίηση της παραγωγής δεν βελτιστοποιεί τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων;
Δεν είναι πως ο θετικισμός απέτυχε. Το αντίθετο. Λειτούργησε τόσο αποτελεσματικά, που προσπέρασε τα όρια ωριμότητας του ίδιου του πολιτισμού μας. Ποιος πολιτισμός είναι αρκετά ώριμος για να διαχειρίζεται πυρηνικά όπλα ή για να κάνει κοπτοραπτική με το DNA; Ένας ρατσιστής θα απαντούσε με βεβαιότητα: “ο δικός μου”, αλλά αυτό είναι ακριβώς το είδος του ερωτήματος το οποίο ο θετικισμός αποφεύγει γιατί δεν χωρούν πειράματα εδώ…
Ουσιαστικά, το θεμελιώδες αίτημα του θετικισμού συστράφηκε εντός του πολιτιστικού μοντέλου και εν τέλει αντιστράφηκε. Αντί να γειώνει τον ανθρωποκεντρισμό και να εξυψώνει την γνώση κατάντησε να απομειώνει την επιστήμη σε ψυχολογισμό, διεκδικώντας την απόλυτη ιδιοκτησία της εμπειρίας μέσω των μαθηματικών μοντέλων και των “νόμων”. Το τζίνι βγήκε από το μπουκάλι και, όχι μόνον έσπασε το αυγό του ιδεαλισμού, αλλά δολοφόνησε και τον πατέρα του, τον εμπειρισμό, καταλήγοντας να προσδιορίζει την πραγματικότητα με μία νέα γλώσσα που δεν συνδέεται πουθενά με την εσωτερική εμπειρία.
Επίσης, Θα ήταν αφελές να μην αντιλαμβανόμαστε πως το παράδειγμα της επιστήμης είναι αυτό που εντάσσεται στη φιλοσοφία μιας κοινωνίας και όχι το αντίθετο. Δεν έχουμε πλέον την πολυτέλεια να παραβλέπουμε το γεγονός πως οι μεγάλες επιτυχίες του θετικισμού αφορούν μονομερώς τα “έξω”, την φύση, ακόμα και το “σύμπαν” και παραμελούν επιμελώς να εξετάσουν με τον ίδιο ζήλο τόσο την κοινωνική πραγματικότητα όσο και τη σχέση με τον εαυτό, τα “έσω” δηλαδή.
Η κρίση
Έχει ο καιρός γυρίσματα, και έφτασε η ώρα να παρατηρήσουμε την πρωτοφανή “επιτυχία” του θετικισμού ως σύμπτωμα και αποτέλεσμα μαζί στο πολιτιστικό μας παράδειγμα: Η επιστημονική κοινότητα καλόμαθε να ζει με “πιστωτική κάρτα”: παράγουμε τεχνολογία, παράγουμε προβλέψεις, παράγουμε αλγορίθμους, αναβάλλοντας συνεχώς την εξόφληση του χρέους προς την ουσία των πραγμάτων.
Ο “θετικός” επιστήμονας κατέληξε να είναι ένας ερασιτέχνης ψυχολόγος των… μαθηματικών. Εγκαταλείποντας τη σύνδεση με τη θεωρία, το νόημα χάθηκε κάπου μεταξύ του υλικού πλουτισμού και της θετικής σιγουριάς.
Αφού ξεζουμίσαμε κάθε μαθηματικό φορμαλισμό, βαφτίζοντάς τον “επιστήμη”, η μαθηματική ενόραση στέρεψε, αφήνοντάς μας να κοιτάμε πίνακες και γραφήματα που περιγράφουν ξανά και ξανά την ίδια εμμονή: πώς θα ευημερεί υλικά (εξωτερικά δηλαδή) ο ρατσιστής άνθρωπος σε έναν πλανήτη που φλέγεται.
Τίτλοι τέλους
Η εποχή του “θετικού επιστήμονα” που φαντασιωνόταν πως “ένας τύπος μας χωρίζει από την Θεωρία των Πάντων” παραβλέποντας τις γενοκτονίες που διαπράτουν τα εργαλεία που παράγει έχει παρέλθει.
Το βαθύτερο νόημα του θετικισμού, στην εποχή μας, οφείλει να επιστέψει στη βάση του: να γειώνει τη μεγαλομανία και τον ανθρωποκεντρισμό. Επιστήμη από τα κάτω.
Ο σύγχρονος επιστήμονας, εφόσον θέλει να έχει κάποια ουσιαστική αξία, πέρα από την ονομαστική αξία των τίτλων και των απολαβών, οφείλει να αναλάβει και το βάρος της θεωρίας. Πώς ο θετικισμός, από εργαλείο διαφωτισμού, κατάντησε πανοπλία ασυνειδησίας εντός ενός πολιτιστικού εργαστηρίου αυτοκαταστροφής; Γιατί θέλουμε τόσο να ελέγξουμε τη “φύση”, και όχι την αυτοκαταστροφική μανία των ανθρώπων; Γιατί είμαστε τόσο ρατσιστές σε σχέση με άλλα ζώα;