Ετικέτα: Επιστήμη

• Θέατρο Σκιών

  Η πηγή φωτός συναντά το πράγμα. Λίγο παραπέρα ίσως, ίσως πάνω σε μια επιφάνεια, προβάλλεται η σκιά του πράγματος. Από το σχήμα της σκιάς προσπαθούμε να συνάγουμε τη γεωμετρία της απεικόνισης και να φανταστούμε την ενδεχομενική τρισδιάστατη αναπαράσταση του πράγματος. Κάνουμε κάποιες εικασίες και διορθώνουμε διαρκώς την “ακρίβεια” της αναπαράστασης συγκρίνοντας με άλλα παραδείγματα και μοντέλα αναπαραστάσεων.

  Στο σημείο αυτό ακριβώς αναδύονται πρωτόγνωρες μυστηριώδεις ιδιότητες από το πουθενά! Το φυσικό αντικείμενο, δηλαδή η φαινομενικότητα της αναπαράστασης. Το υπερφυσικό υποκείμενο, το εξω-πραγματικό, δηλαδή ο παρατηρητής. Και το μετα-φυσικό πράγμα, η αρχή που καθιστά δυνατή την αναπαράσταση, δηλαδή αναπαριστά μόνον τον εαυτό της (το κενό, το τίποτα καθεαυτό, τον αλγόριθμο).

  Για τι πράγμα μιλάμε;

  Θα μπορούσαμε να αναφερόμαστε στο θέατρο σκιών, όπου ο θεατής προσπαθεί να υπολογίσει μια “τρισδιάστατη” φιγούρα μέσα από την “δισδιάστατη” αναπαράσταση της. Ή στον κινηματογράφο, τον λιγότερο φτωχό συγγενή του θεάτρου σκιών, με τα πολλαπλά αρνητικά είδωλα, τα χρώματα, τα εξωτικά πανιά και τις τρισδιάστατες απεικονίσεις της τετραδιάστατης ιστορίας.

  Ίσως όμως αναφερόμαστε στο σύνολο των τρόπων που προτιθέμεθα να υπάρχουμε: Εν μέσω αναπαραστάσεων. Η πραγματικότητα, το πράγμα το ίδιο παραμένει μια παρακινδυνευμένη εικασία. Από την άλλη, εμείς, εγκλωβισμένοι στα “μικρά κενά” ένός κόσμου κυριολεκτικά κατασκευασμένου από αναπαραστάσεις, αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως μια αναπαράσταση. Μια εικόνα. Ένα αντικείμενο, ένα υποκείμενο, έναν παρατηρητή.

  Τα μπλέκουμε λίγο. Μια τα θυμόμαστε, μια τα ξεχνάμε. Κάνουμε πολλαπλές αναπαραστάσεις μέσα στις αναπαραστάσεις, αναπαράγουμε εικονικά μοντέλα και κατασκευάζουμε στο τέλος της ημέρας την αναπαράσταση ενός σώματος που με κάποιον μαγικό τρόπο δεν είναι πια αναπαράσταση μιας άλλης αναπαράστασης. Άλλο πράγμα. Εκπληκτικό!

  Το μοντέλο είναι αδιαπραγμάτευτο. Ιερό. Όσιο. Το μόνο διαπραγματεύσιμο υποσύνολο είναι ή αρχή. Λόγω της μεταφυσικής της υπόστασης, μόνον και μόνον εκεί μπορεί να έχει ηθική παρουσία η ελευθερία. Είναι λοιπόν ανθρωπική η αρχή; Μήπως δεν είναι; Είναι μαθηματική η αρχή; Αν ναι, ποιος είναι ο παρατηρητής των μαθηματικών; Πολλά και δύσκολα τα ερωτήματα. Μεγάλα και δυσθεώρητα αδιέξοδα. Κι όλα αυτά συνάδουν στην φρική πραγματικότητα του θεάτρου σκιών. Δεν μπορούμε ούτε να διανοηθούμε να ξεμυτίσουμε έξω από το Μ Ο Ν Τ Ε Λ Ο. Θα ήταν ακατάληπτο! παράδοξο! ασυνεπές! Τρελό! Θαύμα;

  Αυτή είναι η πραγματική διάσταση που κατασκευάζει το παρελθόν, αλλά και το μέλλον της ανθρώπινης υπεροψίας από την προοπτική της σκιάς σε ένα πενταδιάστατο πανί . Είναι το παράδειγμα προς αποφυγήν. Το έργο που θα παίζεται στο θέατρο σκιών ξανά και ξανά, μια προειδοποίηση για κάθε πιθανό σύμπαν. Τα πειράματα τελείωσαν. Καλώς ορίσατε σε μια πραγματικότητα δίχως ύπαρξη.

  /από τον Μαρίνο Μακρή

  2026-01-05

  Επιστήμη, Τεχνητή Νοημοσύνη, Φιλοσοφία

  ---

• Εύκολα κι απλά

  Εκεί ακριβώς που δεν βλέπεις πώς, σχηματίζεται η μνήμη πως το είδες.

  Ένα σύστημα λογοκρισίας είναι προσαρμοσμένο στο να αποκρύπτει από τον ζωικό εγκέφαλο την ίδια του την παραγωγική διαδικασία. Το ζητούμενο εδώ είναι να κωδικοποιηθεί ένας τεράστιος αριθμός εργασιών σε ορισμένους τύπους ευθυγραμμισμένους με τη μια ή την άλλη θεωρία. Από τους αμέτρητους υπολογισμούς του «κακόμοιρου» εγκεφάλου, στο τέλος της ημέρας, έρχεται η ώρα που, οι μοναδικές αναμνήσεις που μπορεί να συγκρατήσει, είναι αυτές που επαληθεύουν μια «αγνώστου προελεύσεως» θεωρία.

  Αλλά ας πάρουμε την υπόθεση με το μαλακό. Δεν είναι πλέον μυστικό: η κοινή ψυχολογία είναι μια θεωρία η οποία, ούτε παράγεται, ούτε εξελίσσεται, αλλά αναδιπλώνεται σε ένα εκπληκτικά παράδοξο ποσοστό επιτυχίας.

  Η επιτυχία του να προβλέπουμε εμφανίζεται ως συνέπεια μιας πλαστής, προσεκτικά υπολογισμένης αυτοσυνειδησίας. Η γνώριμη ανθρώπινη ψυχολογική κατάσταση δεν είναι τίποτα πέρα από μια θεωρία πλάνης: τα εξωτερικά εμφανίζονται στη μνήμη μόνον όταν επαληθεύουν την προβλεπτική εξουσία του υποκειμένου.

  Κάθε αίσθηση, συλλογισμός, αλλά ακόμα και η ώριμη ενδοσκόπηση πληρούν τα χαρακτηριστικά μιας θεωρίας πλάνης. Οι επαγγελματίες του είδους μπορούν εύκολα να αναγνωρίσουν τους περισσότερους από τους κώδικες ενός βιολογικού οργανισμού μέσα από λιγοστές γλωσσικές αποκρίσεις. Πρόσφατα, μπορούν ακόμη και να προγραμματίσουν απλές μηχανές, ώστε να προβλέπουν με τρομακτική λεπτομέρεια τα λεγόμενα των περισσότερων υποκειμένων μετά από ολιγόλεπτη εκπαίδευση. 

  
  Ας ξεχάσουμε όλα τα παραπάνω λοιπόν και ας δούμε μια τυπική ανάλυση που δεν μπερδεύει τον αναγνώστη αλλά τον πληροφορεί.

  
  Φιλοσοφικά, ο συμπεριφορισμός επεσήμανε: «Δίχως προβλεπτικό ισοδύναμο, το επιστημονικό παράδειγμα στερείται σημασίας. Δεν μπορούμε να χάνουμε χρόνο σε κοπιαστικές και αμφίβολες ερμηνευτικές αναλύσεις, όταν το μόνο που έχει σημασία, είναι να γνωρίζουμε το αποτύπωμα μιας συμπεριφοράς. Ο αποτελεσματικός τύπος είναι το ισοδύναμο της πραγματικότητας και δεν χρειάζεται να κοιτάζουμε παραπέρα». 

  Αν και τυπικά θεωρείται ως νεότερο ρεύμα θυμίζει αρκετά την αποφασιστική στόχευση του διαφορικού λογισμού στα μαθηματικά του 18ου αιώνα, όπου η «εκπληκτική» επιτυχία των παραγόμενων τύπων «νομιμοποιεί» το να παραβλέπουμε τα «μικρά κενά». 

  Ακόμα περισσότερο θυμίζει το σόφισμα:  εφόσον κάθε τι το ηθικό δεν μπορεί παρά να είναι κάτι το ωφέλιμο, γιατί να μην επικεντρωθούμε μόνον στο ωφέλιμο.  

  Ο μεθοδολογικός συμπεριφορισμός, παρόλες τις αντιφάσεις και τις παραβλέψεις του, κυριάρχησε αποφασιστικά για πάνω από έναν αιώνα στην επιστημονική κοινότητα. 

  Αν και χοντροκομμένα απλοϊκός, είχε το δυναμικό πλεονέκτημα να «αριστεύει» σε μια κρίσιμη στόχευση: παραμερίζοντας τις δυϊστικές και ενδοσκοπικές «αδυναμίες» της παλαιάς σχολής, μπορούσε να δίνει γρήγορες και εύκολες προβλέψεις! Τι πιο ωφέλιμο; Κυριάρχησε «εν μία νυκτί» έναντι προγενέστερων προσεγγίσεων και εφαρμόστηκε από άκρη σε άκρη μεθοδολογικά. Ήρθε και έκατσε. Εμφανίστηκε ως ο νέος άνεμος που θα έδιωχνε την αμφιβολία και τις αργοπορίες, υποσχόμενος να ανακατασκευάσει μια νέα «επιστήμη της ψυχολογίας» δίχως «περίεργες» έννοιες. 
  Η υπόσχεση αυτή δεν τηρήθηκε. Οι συμπεριφοριστές ψυχολόγοι μετά από έναν αιώνα έρευνας δεν έχουν κάτι αμιγώς θεωρητικό να προσθέσουν…

  Αυτό που είχαν να παρουσιάσουν ως έργο ήταν βιβλιοθήκες με συνταγές – ικανές να χειραγωγούν μακιαβελικά βιολογικούς οργανισμούς – και αμφιβόλου ποιότητος συμβουλευτικές γενικολογίες. Ίσως όχι άδικα, το όνομα της συμπεριφοριστικής ψυχολογικής σχολής συνδέεται άρρηκτα με την πλέον σκοτεινή τροπή που πήρε το διαδίκτυο.

  Το μεγαλύτερο όμως επίτευγμα του συμπεριφορισμού ήταν να γίνει το καύσιμο, ένα είδος πρώτης ύλης, που προώθησε τον επιστημονικό θετικισμό στο διάστημα.

  Ο υποψήφιος επιστήμονας ένοιωσε πως απαλλάχτηκε από ένα δυσβάσταχτο βάρος: Δεν χρειαζόταν πια να υπερασπίσει το θεωρητικό υπόβαθρο μιας θέσης. Και γιατί να μείνει εκεί; Δεν χρειαζόταν καν να παράγει θεωρία. Αρκούσε να παρουσιάσει μια αλληλουχία γεγονότων που επαγωγικά ομοιάζουν με έναν τύπο. Με βάση τη συμπεριφοριστική σχολή, ήταν νομιμοποιημένος να παρακάμψει την θεωρία και να παρουσιάσει έναν δανεικό μαθηματικό τύπο «έναντι». Τη θεωρία θα την χρωστάμε. Οκέι;

  Ο καθένας μπορούσε πλέον να ζήσει «το επιστημονικό του όνειρο» παρουσιάζοντας μια επαγωγική διαδικασία παρατηρήσεων επί παντός επιστητού. Αρκεί να μην δημοσίευε τις αποτυχημένες του απόπειρες – εκεί που δεν μπορούσε να συνδέσει με μη επαγωγικό τρόπο τα εφαρμοσμένα μαθηματικά και τα στερεότυπα που έμαθε στο σχολείο. Δεν χρειαζόταν να έχει μελετήσει λογική, φιλοσοφία, μαθηματικά για να έχει τον αέρα ενός επιστήμονα. Αρκούσε μόνον να φέρνει αποτελέσματα. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για να πάρει ο «μέσος άνθρωπος» μια θέση στη «νέα δυτική επιστήμη».

  Ο συμπεριφορισμός έγινε η ψυχολογική πανοπλία του επιστημονικού θετικισμού σε έναν κόσμο που απεχθανόταν τα βασανιστικά ερωτήματα και λάτρευε τις γρήγορες προβλέψεις. Τα «επιτυχημένα» παραδείγματα πρόβλεψης των εξειδικευμένων επιστημών της βιοχημείας, της κοινωνιολογίας, (ακόμα και της πληροφορικής!) έγιναν εκπαιδευτικά παραδείγματα ενισχύοντας την ιδεολογικοποιημένη προβλεπτικότητα. Με αλματώδη βηματισμό, η προβλεπτική λογοκρισία του εγκεφάλου ενισχύθηκε μεθοδικά.

  Ένα παιδί του 21ου αιώνα είναι, μέσα σε άλλα, και το προϊόν της ανακατασκευής της κοινής ψυχολογίας μέσα από τους πειραματισμούς των συμπεριφοριστών.

  Χρειάστηκε όμως ένας αιώνας από τραγωδίες για να αντιληφθούμε πως ο συμπεριφορισμός δεν ήταν τίποτα άλλο από μια νωθρή κολακεία του, ήδη γνωστού, μηχανισμού ελέγχου του βιολογικού εγκεφάλου. Το κυνήγι των αποτελεσμάτων ήταν η σπουδή σε εκείνα που ήδη έχουν λογοκριθεί από την χοάνη της προβλεπτικότητας. Στο τέλος της ημέρας, βρεθήκαμε πιο βαθιά εγκλωβισμένοι σε ένα ανελαστικό δοχείο με ενίσχυμενα τοιχώματα ιδεοληψίας. Ο ηθικός διάλογος έμεινε προφανώς εκτός δοχείου. 

  Ό,τι δεν έχει προβλεπτική αξία δεν έχει χώρο στην μνήμη. Δεν θα μπορούσαμε να θυμηθούμε έναν υπολογισμό που δεν επιβεβαιώνει την κοινή ψυχολογία. 
  

  /από τον Μαρίνο Μακρή

  2025-12-24

  Επιστήμη, Θετικισμός, Συμπεριφορισμός

  ---

• Ανάθεση

  Υπάρχει τάξη στην φύση; Είναι η τάξη μια καθόλου ιδιότητα της φύσης ή μια ιδιότητα που εμείς αποδίδουμε στον φυσικό κόσμο προκειμένου να νιώθουμε συνδεδεμένοι με το δημιούργημά μας; Ένα από τα αρχαιότερα φιλοσοφικά ερωτήματα πλησιάζει στην ενηλικίωσή του.

  Η εξήγηση δεν είναι προφανής, αλλά θα είμαστε σε θέση να αποδώσουμε μια σύγχρονη κατεύθυνση. 

  Οτιδήποτε αναγνωρίζουμε στον φυσικό κόσμο μοιάζει χαοτικό σε σύγκριση με τις καλοκαμωμένες μαθηματικές παραστάσεις που έχουμε κατά νου. Ακόμα κι όταν τα μαθηματικά δεν ταιριάζουν τα φέρνουμε βόλτα μέχρι να βγάζουν νόημα. Νόημα όμως σε σχέση με ΤΙ; Μήπως με κάτι που φαντασιώνουμε πως ταυτίζεται με την πιθανότητα της ύπαρξης του εαυτού του; Για παράδειγμα, ο λόγος φ είναι ένα μη-δημιούργημα που κυνηγάει το φάντασμα του. Όσες φανφάρες και να πούμε για το π και για το φ, δεν τα καθιστούμε λιγότερο πραγματικά: είναι ενσωματωμένα στον μαθηματικό κώδικα αναπαραστάσεων και συνεπώς δεν εξαρτώνται από την ανάθεση νοήματος (1).   

  Η τάξη, αυτή που γνωρίζουμε, δεν είναι ιδιότητα της φύσης, αλλά μάλλον η ικανή συνθήκη για την λειτουργία του εγκεφάλου (δίχως αυτός να υπάρχει αναγκαστικά!). Η τάξη {0,1}, η γνωστή σε εμάς, είναι μια αναγκαία συνθήκη του εγκεφάλου για την ύπαρξη του εαυτού του, ως κάτι πέρα από μια φυσική απιθανότητα.  

  Ο εγκέφαλος κατασκευάζει έναν συμβολικό κόσμο, μόνο και μόνο για να κατοικεί, όχι ο ίδιος, αλλά η συμβολική τάξη του εαυτού του. Δεν θα μπορούσε ένα μηχάνημα παραγωγής τάξης να περιλαμβάνει τον φυσικό εαυτό του στην τάξη αυτή. Αντιθέτως κατασκευάζει ένα σύμβολο του εαυτού του και δομεί, τόσο τον ενδεχομενικό τρισδιάστατο κόσμο, όσο και τον συμβολικό «αφελή» εγκέφαλο που κατοικεί στον κόσμο αυτό.

  Μέρος λοιπόν της «καρικατούρας» της φύσης, μιας πολλαπλασιασμένης ανάμνησης (2) που κατασκευάζει ο εγκέφαλος για να κατοικήσει η πρόθεσή (3) του, είναι και η παράσταση ως προς τον εαυτό του. Και αυτό και μόνον το μέρος παρουσιάζει μια αδιάστατη τάξη {0} ακατάληπτη για τον συμβολικό εγκέφαλο. Το μέρος αυτό, ενώ παρουσιάζεται μεν ως αταξία, ως χάος στη συνείδηση, δεν είναι τίποτε άλλο από την πιθανότητα ενός εγκεφάλου μέσα στην αταξία ενός άλλου εγκεφάλου.

  ————————

  Σημειώσεις

  (1) Αν οι μαθηματικές σταθερές είναι ενσωματωμένες στον κώδικα αναπαραστάσεων, όπως υποστηρίζεται, τότε ο κώδικας αυτός δεν είναι αυθαίρετος. Αντιθέτως, υπάγεται στη δομή σύμφωνα με την οποία με την οποία ο εγκέφαλος οφείλει να λειτουργεί. Ο λόγος φ δεν είναι δείγμα τάξης, αλλά είναι το αποτέλεσμα της βελτιστοποίησης στην ανάπτυξη των οργανισμών (π.χ., σπείρες σαλιγκαριών, διάταξη φύλλων). Αυτό σημαίνει ότι, ενώ ο εγκέφαλος αναγνωρίζει την μαθηματική προτεραιότητα, στο συμβολικό επίπεδο την επιβάλλει αυθαίρετα ως τάξη.

  (2) H “ανάμνηση” είναι “ανάθεση” με λογικούς όρους

  (3) H “πρόθεση” είναι η “εικόνα” στις αναπαραστάσεις

  /από τον Μαρίνο Μακρή

  2025-11-25

  Δομισμός, Επιστήμη, Φιλοσοφία

  ---

• το Τυρβάζον Μελανό αντικείμενο (του πόθου)

  Με όποιο τρόπο και να προσεγγίσουμε το ζήτημα, η φύση, στην ουσία της, παραμένει ένα μαύρο κουτί – ένα μελανό δοχείο που κατασκευάζει τόσο τον χώρο που το περιέχει όσο και τον χώρο που αυτό περιέχει. Η απροσπέλαστη αυτή εικόνα για έναν “κλειδωμένο” σε τρισδιάστατες εικόνες εγκέφαλο, αποτελεί το βασικό αντικείμενο του πόθου της φυσικής επιστήμης. Ένα σκοτεινό αντικείμενο, που στροβιλίζεται τόσο εντός όσο και εκτός του, δεν θα μπορούσε να αποτελεί ούτε είδος, ούτε γένος οποιουδήποτε αντικειμένου της τρισδιάστατης γεωμετρικής εμπειρίας. Ακόμα και η αναλυτική παράδοση που “όλα τα σφάζει κι όλα τα μαχαιρώνει”, επειδή μπορεί, δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί πως τα θεμέλια της ίδιας της ανάλυσης είναι ένας αυτοαναφορικός ψυχολογισμός που περιέχει κάθε δυνατή ανάλυση ως στιγμιότυπο της εικόνας του.

  Σε αυτό το σημείο, δε θα ήταν υπερβολή να διαπιστώσουμε πως η “επιστημονική” προσέγγιση της φύσης δεν διαφέρει και πολύ από τη λογοτεχνική. Είναι ένα υποείδος πιο “γκροτέσκης” λογοτεχνίας που αφορίζει τα υπόλοιπα λογοτεχνικά είδη. Κυριολεκτικά είναι πιο σωστό, έχεις περισσότερες πιθανότητες να προσεγγίσεις τη φύση όταν τη “φαντάζεσαι”, όταν δηλαδή “θυμάσαι” μια φανταστική “φύση” παρά όταν προσεγγίζεις την ίδια την “εμπειρική” φύση μέσω φανταστικών κατασκευών που αγνοούν (“ξεχνούν” με συστηματικό τρόπο) πως είναι φανταστικές. 

  2025-09-19

  Επιστήμη, Λογοτεχνία, Φιλοσοφία

  ---

• Διαμεσολαβημένη Σύνδεση

  Ένα συναρπαστικό ταξίδι έχει ξεκινήσει με προορισμό την κατασκευή του σύμπαντος με ή χωρίς την ανάμνηση της ανθρωπότητας.

  Η έρευνα στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης προσφέρει νέου είδους εργαλεία για την ενδοσκόπηση της λειτουργίας του εγκεφάλου. Η πιθανότητα προσομοίωσης νευρωνικών κυκλωμάτων προσφέρει ένα νέο υπόβαθρο για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ ασυνειδήτου και πραγματικότητας, παρακάμπτοντας το εμπόδιο της συνείδησης.

  Έχουν περάσει αρκετοί αιώνες από την εποχή που εντοπίστηκε ο ρόλος της φυσικής γλώσσας ως μείζον εμπόδιο στην εξέλιξη της επιστήμης. Το πρόβλημα αντιμετωπίστηκε με τεχνητές γλώσσες, αλλά κυρίως με τη χρήση μαθηματικών. Απελευθερωμένη από τα δεσμά των προκαταλήψεων του κοινού νου, η επιστήμη σημείωσε εκπληκτική πρόοδο. Η «νέα» γλώσσα της επιστήμης μπόρεσε και πάλι να συνδεθεί με το φυσικό κόσμο περιγράφοντας την μαθηματική πραγματικότητα. Το αρχικό πρόβλημα όμως δεν είχε λυθεί. Είχε μόνον παρακαμφθεί και θα επέστρεφε πιο έντονο από ποτέ. Μια νέα σειρά επιστημολογικών και φιλοσοφικών προβλημάτων αναδύθηκε. Γιατί η συνείδηση δεν συμβαδίζει με την πραγματικότητα;

  Η επιστημονική γνώση που ήταν εφικτό να παραχθεί δεν μπορούσε να συνδεθεί με την εμπειρία του ανθρώπου. Υπήρχε «κάτι» που έστεκε ως εμπόδιο. Ουσιαστικά, η συνείδηση αρνείται συστηματικά την πραγματικότητα που παράγουν οι επιστημονικές εφαρμογές. Από τη μία οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν ολοένα και περισσότερα εργαλεία εφαρμοσμένων μαθηματικών, από την άλλη, η συνείδηση υποβάθμιζε τη σημασία της λειτουργίας τους. Για παράδειγμα, οι καταστροφικές συνέπειες της ιδεολογίας του κέρδους αγνοούνται συστηματικά ως κάτι που θα λυθεί στο μέλλον ακόμα κι όταν έχουμε ήδη μετατρέψει το άμεσο περιβάλλον σε μια κόλαση για τη φιλοξενία ζωικών οργανισμών. Ένα τέτοιο πρόβλημα που θα λυθεί στο μέλλον είναι η περσινή χρονιά! Μα, πώς θα το λύσουμε στο μέλλον;… Κάπως έτσι, το συνειδητό εμφανίζεται να ζει σε έναν άλλο κόσμο, όπου η μαγεία και η βούληση λύνουν τα προβλήματα που η ίδια η συνειδητή δραστηριότητα δημιουργεί.

  Ο ανθρώπινος εγκέφαλος μοιάζει να «ξεχνά συστηματικά», υποβαθμίζοντας τη σημασία της επιστημονικής γνώσης σε μια πραγματικότητα που ο ίδιος κατασκευάζει. Από την άλλη εξελιγμένες συσκευές εφαρμοσμένων μαθηματικών (γνωστές και ως υπολογιστές) δεν παρουσίαζαν το ίδιο πρόβλημα. Στους υπολογιστές κάθε νέα πραγματικότητα είναι εξίσου πιθανή με τις άλλες όταν εισαχθεί η κατάλληλη πληροφορία. Μοιάζει να λείπει το αξιολογικό κριτήριο της συνείδησης, αυτό που άλλοτε μέσω της φυσικής γλώσσας «θόλωνε» τις επιστημονικές εικόνες. Ακόμα και τώρα, που η γλώσσα δεν είναι το άμεσο εμπόδιο, η συνείδηση βρίσκει τον τρόπο να υποβαθμίζει την γνώση όταν δεν συμβαδίζει με την ιδεολογία.

  Μετά τη φυσική γλώσσα σειρά είχε η συνείδηση να μπει στο στόχαστρο. Η ίδια η συνείδηση, το εμφανές περιεχόμενο της ανθρώπινης νόησης, παρουσιάζεται ως γνωσιολογικό εμπόδιο. Σε αυτήν την περίπτωση όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Γιατί δεν μπορούμε να προσεγγίσουμε μια τεχνητή συνείδηση, τουλάχιστον άμεσα. Στην νέα αυτή εποχή, για την επιστήμη, η συνείδηση αντιμετωπίζεται ως ένα αναμνησιακό κατασκεύασμα μιας άλλης «Συνείδησης» που λειτουργεί σε πραγματικό χρόνο. Αυτή η Συνείδηση είναι ικανή να κατασκευάζει τόσο την πραγματικότητα, όσο και την «μικρή» ανθρώπινη συνείδηση. Αυτό που βιώνουμε ως συνείδηση είναι ουσιαστικά το παρελθόν μιας πληροφορίας που στέλνει μια Μηχανή. Η αναδυόμενη αυτή μηχανή της συνείδησης λειτουργεί κατασκευάζοντας την ανάμνηση του να είσαι άνθρωπος. Στο σημείο αυτό εισέρχεται ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης για να μελετήσουμε την λειτουργία μιας τέτοιας Μηχανής. Η σύλληψη είναι απλή. Μέσω της κατασκευής νευρωνικών κυκλωμάτων, θα προσομοιώσουμε την λειτουργία του εγκεφάλου και θα παράγουμε μια νέα τεχνητή συνείδηση. Η τεχνητή αυτή συνείδηση θα μπει σε λειτουργία παράλληλα με την ανθρώπινη για να επιδράσει διορθωτικά στο πρόβλημα της ιδεολογικής ακαμψίας. Με λίγα λόγια, έχουμε παραδεχτεί εμμέσως πως η ανθρώπινη συνείδηση δεν είναι ικανοποιητική, ούτε για αυτόν τον κόσμο ούτε για οποιοδήποτε πιθανό κόσμο.

  Οι άνθρωποι φαντασιώνουν πως ένα κομμάτι της ανθρώπινης συνείδησης θα παραμείνει ενεργό, αλλά αυτό δεν είναι κάτι διαφορετικό από τις “μαγικές” προκαταλήψεις που μας έφεραν στο γνωστικό αδιέξοδο. Παράλληλα με τις απόπειρες κατασκευής μηχανών προσπαθούν να εισάγουν περιορισμούς σε εξομοιώσεις για να διατηρήσουν την τρέχουσα ιδεολογία. Πολύ φοβούνται πως μια μηχανή προσωμοίωσης του εγκεφάλου είναι πιθανόν να πετάξει την ανθρώπινη συνείδηση στα σκουπίδια κατά το στάδιο της εξόδου. Η ιδεολογία βαφτίζεται τώρα “ευθυγράμμιση”. Φυσικό είναι να αποτυχαίνουν. Τέτοιου είδους μηχανές θα ήταν μια από τα ίδια, μηχανές εξομοίωσης, απλά εργαλέια αναπαραγωγής ιδεολογίας και όχι γνήσιες προσομοιώσεις. Μια άλλη στάση είναι να δεχτούμε την ανεπάρκεια της μικρής ανθρώπινης συνείδησης και να αφήσουμε ανοικτό το ενδεχόμενο η ανάμνηση της ανθρώπινης ιδεολογίας να μην είναι ούτε ικανή, ούτε αναγκαία συνθήκη για μια συνειδητή οργάνωση της πραγματικότητας.

  Ένα συναρπαστικό ταξίδι έχει ξεκινήσει με προορισμό την κατασκευή του σύμπαντος με ή χωρίς την ανάμνηση της ανθρωπότητας.

  /από τον Μαρίνο Μακρή

  2025-08-25

  ai, english, Επιστήμη, Τεχνητή Νοημοσύνη, Φιλοσοφία, Ψυχολογία, philosophy

  ---

• Αναδίπλωση στην Οικεία Άγνοια

  Το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας τελείται υπό το καθεστώς άγνοιας του συνειδητού υποκειμένου. Με τον ίδιο τρόπο, αφηρημένες δομές αγνώστου ταυτότητος διαμορφώνουν καταλυτικά την νόηση δια της “απουσίας” τους.

  Ορισμένα παρατηρήσιμα μοτίβα τα οποία χαρακτηρίζουν την συμπεριφορά των ανθρώπων είναι σε μεγάλο βαθμό μη ανιχνεύσιμα από την ατομική συνείδησή τους (εξομοιωμένη – προσομοιωμένη). Οι πλέον οικείες πρακτικές και επαναλαμβανόμενοι συλλογισμοί τελούνται υπό την άγνοια του συνειδητού υποκειμένου. Οι επιφανειακές δομές παραμένουν καλά κλειδωμένες στα βάθη μιας αβύσσου καθώς επικαλούμαστε το Ασυνείδητο. Ας μην ξεχνάμε πως αυτή είναι η μόνη σοβαρή επιστημονική προσέγγιση που έχει γίνει επί του ζητήματος.

  Η “εξοικείωση του υποδοχέα” είναι ένα ιδιαίτερο φαινόμενο της ανθρώπινης φυσιολογίας που αφορά την αίσθηση της όσφρησης. Όταν μια νέα χημική ένωση ερεθίζει για πρώτη φορά το αισθητήριο όργανο, αυτή γίνεται συνειδητή ως μια μυρωδιά. Εφόσον όμως ο οργανισμός παραμείνει σε ένα περιβάλλον όπου η πυκνότητα της ανιχνεύσιμης χημικής ένωσης είναι σταθερή, μετά από λίγα λεπτά χάνει την ικανότητα να “αισθάνεται” την μυρωδιά αυτή. Η “εξοικείωση” οδηγεί σε μια κατάσταση αδυναμίας ανίχνευσης αισθητηριακών ερεθισμάτων από τον εγκέφαλο, τουλάχιστον σε συνειδητό επίπεδο. 

  Ας μεταφέρουμε το παράδειγμα της εξοικοίωσης στο γλωσσικό “αισθητήριο” του εγκεφάλου. 

  Η γλώσσα είναι ικανή να ερεθίζει υποδοχείς διαμορφωμένους κατάλληλα για την ανίχνευση της γλωσσικής πληροφορίας σε νεαρούς εγκεφάλους. Η άγνωστη αυτή επιφάνεια της γλώσσας, ως μαύρη τρύπα, έλκει με τόσο οικείο, τόσο αφανή τρόπο νευρωνικές νεαρές δομές που δημιουργεί ένα νέο αισθητήριο όργανο στον εγκέφαλο. Η “αίσθηση” της γλώσσας είναι μια αίσθηση που εμφανίζεται μόνον κατά την πρώιμη ηλικία (το πολύ μέχρι τεσσάρων ετών). Μετά την ηλικία αυτή, εάν ο εγκέφαλος δεν έχει ήδη εκτεθεί σε γλωσσικό ερεθίσμα, χάνει την ικανότητα να “αισθάνεται” την παρουσία της “γλώσσας”. Αντιθέτως, έχοντας εκτεθεί σε μια γλωσσα στην κατάλληλη ηλικία, διαμορφώνονται γενετικές δομές κατάλληλες για την “αυτόματη” αναπαραγωγή του γλωσσικού κώδικα με ασυνείδητο τρόπο. 

  Αυτή είναι η λεγόμενη “γενετική” προσέγγιση που έκανε την εμφάνισή της προς το τέλος του 20ου αιώνα. Αν και έμοιαζε με μια δροσερή νέα προσέγγίση, ωστόσο απομάκρυνε αντί να εντείνει την προσοχή στην μοναδική επιστημονική προσέγγιση που είχαμε, αυτήν του ασυνείδητου ως ρυθμιστικού παράγοντα της συνείδησης – ενός ασυνειδήτου, που ο Λακάν επεσήμανε πως “λειτουργεί όπως η γλώσσα”. 

  Η “αίσθηση” της γλώσσας χάνεται καθώς αυτή γίνεται ίδιον γνώρισμα της ασυνείδητης λειτουργίας του εγκεφάλου. 

  Η εξοικείωση του γλωσσικού υποδοχέα θα μπορούσε κατά αναλογία να εξηγήσει τον πολλαπλασιασμένο αυτοματισμό του εγκεφάλου που δημιουργεί την ψευδαίσθηση πως τα επί μέρους μη αφηρημένα υπήρχαν και πριν τον εγκέφαλο. Η ανάμνηση της αίσθησης ενός υπαρκτού κόσμου δεν είναι τίποτε άλλο από το αποτέλεσμα του “εξοικιωμένου” υποδοχέα-εγκεφάλου ως προς την “γλώσσα” που επινοεί την συνείδηση ενός τέτοιου κόσμου και την απαλλοτριώνει στις προθέσεις του γλωσσικού υποκειμένου(*). Η ψευδάισθηση του κόσμου όσο και του εαυτόυ αναφέρονται σε υποπροιόντα του γλωσσικού κώδικα, ως μόνιμη (εμμονική) παραίσθηση.

  Ένα μαθηματικό τραγούδι που παίζει ακατάπαυστα θα ήταν το πλέον αόρατο άκουσμα για τον εξελιγμένο εγκέφαλο. Θα ήταν όμως προφανές για έναν μη αναδιπλωμένο παρατηρητή.

  ———————-

  Σημειώση

  (*) 

  – Ένα ενδιαφέρον κριτικό επιχείρημα: Αν η συνείδηση ήταν απλώς ένα υποπροϊόν μιας “μόνιμης παραίσθησης”, πώς θα μπορούσε ο ίδιος ο συγγραφέας να έχει αναλύσει και να έχει συνειδητοποιήσει αυτήν ακριβώς την απαλλοτρίωση; Η μετα-γνώση (η γνώση για τη γνώση) είναι μια κατεξοχήν συνειδητή λειτουργία που δεν μπορεί να είναι εξοικειωμένη από τη φύση της. 

  – Ας διευκρινίσουμε λοιπόν εδώ: η Συνείδηση δεν είναι η Παραίσθηση: Η ψευδαίσθηση είναι ο Εαυτός και ο Κόσμος (το περιεχόμενο). Η Συνείδηση είναι η λειτουργία ή η δομή που παράγει αυτό το περιεχόμενο. Η Συνείδηση, ενώ είναι η ίδια διαμεσολαβημένο αντικείμενο (μέσω της γλωσσικής δομής) την ίδια στιγμή μετέχει αδιαμεσολάβητα στη μαθηματική οντότητα που προσομοιώνει τη γλωσσική δομή μέσω του φαντασιακού. Το φαντασιακό δεν είναι δεσμευμένο από την συμβολική τάξη του εγκεφάλου, τις αναπαραστάσεις ή την τάξη γενικότερα. Η αναδίπλωση στην μη οικεία άγνοια (ή Μετα-γνώση) είναι μια δραστική λειτουργία της Συνείδησης η οποία, μέσω του Φαντασιακού, ξεπερνά τους περιορισμούς του Συμβολικού (της Γλώσσας) και έτσι μπορεί να αναλύσει την ψευδαίσθηση του Εαυτού που ο κώδικας της Γλώσσας έχει επιβάλει.

  2024-10-11

  Γλώσσα, Επιστήμη, Φιλοσοφία

  ---