Πώς μπορεί ένας άνθρωπος που έχει διαμορφωθεί εξ ολοκλήρου από τη γλώσσα και τις αξίες ενός πολιτισμού να παράγει μια οντολογία που δεν του ανήκει; Ισως αυτός ο οντολογικά “άλλος τύπος τύπου ανθρώπου” να μην είναι κάποιος που αποστασιοποιείται συνειδητά, αλλά κάτι που η ίδια του η ύπαρξη έχει καταστεί ασύμβατη με τον πολιτισμικό κώδικα. Όχι επειδή επέλεξε να αντισταθεί, αλλά επειδή ο κώδικας δεν “κουμπώνει” πλέον πάνω του.
Ας πάρουμε για παράδειγμα το ποδόσφαιρο. Πολλά έχουν γραφτεί για τον ρόλο του θεάματος στην αναισθητοποίηση της κοινωνίας. Ίσως περισσότερα από όσα χρειάζεται, ακριβώς επειδή το σύγχρονο μοντέλο έχει την ικανότητα να «απορροφά» κάθε κριτική, να την ενσωματώνει και να την μετατρέπει σε προϊόν. Ακόμα και η αμφισβήτηση του ποδοσφαίρου μπορεί να γίνει αντικείμενο ανάλυσης από τα ίδια τα μέσα ενημέρωσης που το υπηρετούν. Η πεποίθηση ότι οφείλουμε να αμφισβητούμε τον πολιτισμό με βάση αξίες και όρους που ο ίδιος πολιτισμός έχει ορίσει ως «ανθρώπινες» είναι η απόλυτη επιτυχία της ιδεολογίας.
Ένας πραγματικά άλλος τύπος δε θα “κολλούσε” με την κριτική στο ποδόσφαιρο. Θα αναζητούσε απλώς το νόημα έξω από ποδόσφαιρα και κάθε λογής μηχανισμούς θέασης, δίχως να χρειάζεται να θέτει τον εαυτό του εκτός κοινωνίας. Το αντίθετο μάλλον.
Στις δομές εξουσίας δεν συμμετέχουν μόνο όσοι κρατούν σκήπτρα και κατέχουν, αλλά κυρίως ο κοινός άνθρωπος. Αυτός είναι ο βασικός μέτοχος, ο μοναδικός ίσως εχθρός της κοινωνίας, που δίχως την ρητή συγκατάθεσή του, οποιοδήποτε πολιτιστική δράση θα ήταν ανέφικτη. Για να συνεχίσουμε με το ποδοσφαιρικό παράδειγμα, μιας και το πιάσαμε, ο θεατής είναι ο πρωταγωνιστής και όχι οι χορευτές στο γρασίδι.
Αν οι θεατές δεν είχαν κανένα ενδιαφέρον για το θέαμα – γνήσια αδιαφορία, όχι προσποιητή – το πολιτιστικό μοντέλο και οι αξίες του θα ήταν αδύνατο να εφαρμοστούν.
Έλα όμως που οι δομές εξουσίας (στις οπόιες βασικός μέτοχος, είναι ο “κοινός άνθρωπος” και όχι κάποια σέχτα που καταστρώνει σχέδια για παγκόσμια κυριαχία ή επανάσταση) δεν παραδίδονται έτσι απλά. Οι μηχανισμοί άμυνας είναι πολυεπίπεδοι και συγκροτούν ένα σώμα από ασφαλιστικές δικλείδες:
Το “φάρμακο” (που μεγάλωσε γενεές, δίχως να γιάτρεψει ποτέ κανέναν!)
“Δίχως το ποδόσφαιρο, ή κάποιου είδους παρόμοιας «τεχνολογίας εκτόνωσης» ίσως να μην μπορούσε να βρει νόημα κανένα ανθρώπινο ζώο στον άχαρο πολιτισμικό του ρόλο και να ξεψυχούσε επιτόπου!” Πω, πω! Μένουμε εδώ και απορούμε. Τι ήταν αυτό που διάβασα; Ένα δείγμα γνήσιας ενσυναίσθησης ή η απόλυτη ναρκισσιστική αναδίπλωση; Το είδος που έχει ξεπαστρέψει ό,τι κινείται στον πλανήτη αναζητά να “διασκεδάσει” το κενό που νιώθει, άρα είναι … καλό κι ευσυνείδητο; Πιο πολύ για διαστροφή ακούγεται αυτό παρά καποιου είδους γνήσιας συνείδησης. Από το να χρειάζεται να βλέπω μπαλίτσα για να ξεφύγω από τη δυσπεψία που προκαλεί η ασυνεσία μου, δεν θα ήταν πιο οικονομικό να σταματήσω να είμαι “συνετός”;
Ο θεατής στήνει το παιχνίδι
Ο θεατής, ο οποίος στην καθημερινότητά του νιώθει εξαρτημένος, μονίμως αυτολογοκρινόμενος από ένα πλαίσιο καταθλιπτικών κανόνων που ο ίδιος δεν ορίζει, αναζητά να βιώνει ξανά και ξανά την φαντασίωση πως αναπληρώνει τη “χασούρα” μέσα από την συμμετοχή του στην ισχύ της ομάδας.
ok; Όταν η ομάδα «νικά», ο θεατής νικά. Όταν η ομάδα «αδικείται», ο θεατής οργίζεται με μια ηθική ανωτερότητα που του στερεί η παθητική καθημερινή του στάση. Όταν βλέπει “ξένες” ομάδες μετατρέπεται σε φιλόσοφο, μέρος μιας ελίτ επιστημόνων που, επειδή είναι αρκετά εξυπνοι, έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στο να αναλύουν και να βρίσκουν τα βαθιά νοήματα του “ποδοσφαίρου”. Το ναρκισιστικό τέρας πάντα γυρίζει σπίτι χορτάτο με την κρυφή απόλαυση της επιβεβαίωσης ανωτερώτητας: “όχι για μένα, για την ομάδα, για τη φανέλα, για τον αθλητισμό κτλ”.
Βλέπετε, τα προσωπικά επιτέυγματα απαιτούν κόπο, ρίσκο και ενέχουν και την αποτυχία. Όμως μια ταύτιση με την ομάδα προσφέρει δόξα χωρίς κόστος. Λίγες ώρες παθητικής ηδονοβλεψίας μιας στημένης χορογραφίας, εξασφαλίζουν την “ανιδιοτελή” ανωτερώτητα που τόσο έχει ανάγκη το ναρκισιστικό υποκείμενο. Εξασφαλισμένα πράγματα. Είναι βέβαια, απαραίτητη αυτή η “ανωτερώτητα” για να μπορεί καθημερινά να “υπακούει” σε άδικες προσταγές να καταναλώνει αυτοκαταστροφικά και να ζει μέσα σε ένα διαρκές μίσος ολοκληρώνοντας το ναρκισσιστικό σύνδρομο. Ανωτερότητα από μέσα και υποτακτικότητα από έξω.
Αλλά και η κριτική στημένη (από θεατές) είναι.
Δίχως να το καταλάβω λοιπόν, κατάντησα να γράφω για το ποδόσφαιρο και πράγματα που δεν με αφορούν. Μετά από μια καλή μπουγάδα και μπόλικη δόση συμβολικής βίας μπορώ να επιστρέψω αναισθητοποιημένος στην πραγματική βία της καθημερινότητας, εξαντλημένος αρκετά ώστε να μην έρθω σε ρήξη με οτιδήποτε το πραγματικό. Παραγωγή ή αναπαραγωγή; Καλύτερα να το βούλωνα.
Kατοικούσαμε στα συντρίμμια, παραβλέποντας το γεγονός ότι ο πολιτιστικός κώδικας – το “λειτουργικό σύστημα” που κάποτε υπαγόρευε την πραγματικότητά μας – είναι ανενεργός. Μέσα σε αυτό το κενό, το θέαμα δεν ήταν απλώς μια απόσπαση προσοχής· ήταν ο ίδιος ο κώδικας, μια νεκρομαντική τελετουργία, μια απελπισμένη, επαναλαμβανόμενη παράσταση σχεδιασμένη να μας πείσει ότι το πτώμα είναι ακόμα ζωντανό. Ο «θεατής», ο αρχιερέας αυτής της τελετουργίας, ήταν μια οντότητα που επεβάλε την τάξη, μέσα από αυτοϊκανοποίηση, μέσα από αυτοκαταστροφή.