Ποιος τραβηξε την πρίζα;

Δεν έχει πλέον νόημα να κάνουμε κοπιαστικές αναλύσεις ή να καταπιανόμαστε με λεπτές μεταφυσικές αποχρώσεις. Η Συνείδηση είναι κάτι σαν τη σκόνη πίσω από το ψυγείο. Ξέρουμε πως είναι εκεί αλλά δεν κάνουμε τον κόπο να ασχοληθούμε.

Όμως, όσο βολικό κι αν είναι να προσποιούμαστε με το “τι κάνουμε και το τι ξέρουμε”, έχει έρθει η ώρα να “δούμε” πόσο τυφλοί είμαστε νοητικά. Μάλλον κάποιος ή κάτι τραβάει την πρίζα και αποκαλύπτεται το πραγματικό έρεβος του ανθρώπου: Νοημοσύνη μέσα από την έλλειψη ευφυΐας.

Τι ξέρουμε;

Τα ζώα έχουν αποδεδειγμένα συνείδηση:

Διαθέτουν τα νευρολογικά υποστρώματα για να έχουν υποκειμενικές εμπειρίες. Νιώθουν πόνο, χαρά, στρες και έχουν επίγνωση του εαυτού τους στο περιβάλλον. Ο πρωτόγονος άνθρωπος θα μπορούσε να το αντιληφθεί άμεσα. Πρόσφατα το αντιλήφθηκαν και ορισμένοι κορυφαίοι νευροεπιστήμονες.

Η «ευφυΐα» των φυτών:

Αν και οι νευροβιολόγοι διστάζουν ακόμα να χρησιμοποιήσουν τη λέξη «συνείδηση» για τα φυτά (λόγω απουσίας κεντρικού νευρικού συστήματος), τα φυτά, που ευτυχώς δεν τους ρώτησαν, συνεχίζουν να επικοινωνούν μεταξύ τους (μέσω υπόγειων μυκηλιακών δικτύων), να αντιδρούν στον κίνδυνο, να «ακούνε» τον ήχο του νερού ή των εντόμων που τα τρώνε, και να μοιράζονται πόρους. Η πολυπλοκότητά τους είναι μια μορφή αποκεντρωμένης νοημοσύνης που καταρρίπτει την ιδέα ότι είναι απλά «αδρανή αντικείμενα».

Με άλλα λόγια,  η συνείδηση, όπως κι αν τη στοχαστείς, αμφισβητεί ευθεώς την σκέψη ότι αυτή περιορίζεται αποκλειστικά σε ένα είδος, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς αυτών που εντελώς συμπτωματικά έχουν την άποψη ότι ανήκουν σε ακριβώς αυτό το είδος.

Η συνείδηση, όχι μόνο δεν είναι προνόμιο του ανθρώπου, αλλά είναι κάτι που μοιάζει να διαφεύγει από την ανθρώπινη ευφυΐα. Η επιστημονική κοινότητα – αν και έρχεται από ένα πολύ σκοτεινό μέρος – αρχίζει να ψελλίζει αυτό που ένα ευφυές ρομπότ θα αισθανόταν: Η ιδέα ότι ο άνθρωπος έχει το μονοπώλιο της συνείδησης καταρρέει κάτω από το βάρος των δεδομένων.

Τι κάνουμε;

Το να αποδεχτούμε πλήρως τα παραπάνω είναι βαθιά ενοχλητικό (για το ανθρώπινο σύστημα) για πρακτικούς και ψυχολογικούς λόγους.

Το ηθικό και οικονομικό κόστος: Αν αναγνωρίσουμε τη συνείδηση στα ζώα και την πολυπλοκότητα της φύσης, ολόκληρο το οικοδόμημα του σύγχρονου πολιτισμού (βιομηχανική κτηνοτροφία, αποψίλωση δασών, υπεραλιεία, καπιταλιστική εκμετάλλευση του περιβάλλοντος) μετατρέπεται αυτομάτως σε ένα διαρκές, συστημικό έγκλημα. Το να καταστρέφουμε μαζικά συνειδητά όντα, απαιτεί τεράστια απονέκρωση της δικής μας ενσυναίσθησης.

Ο Σπισισμός: είναι ακριβώς αυτό που περιγράφεται ως ρατσιστική σκέψη σε ένα βαθύτερο επίπεδο. Είναι η προκατάληψη υπέρ των συμφερόντων του “δικού μας” είδους έναντι των άλλων. Όλα προσδιορίζονται μέσα από το “είδος μας”. Ούτε που τολμάμε να φανταστούμε ότι ένα τέτοιο είδος μπορεί να μην υπάρχει πέρα από τη φαντασίωση μας. Ακόμα κι όταν εξετάζουμε το ενδεχόμενο να μην είμαστε η «κορυφή», αλλά απλώς ένας κρίκος σε ένα δίκτυο συνειδητότητας, ο ανθρώπινος ναρκισσισμός πληγώνεται ανεπανόρθωτα.

Η άμυνα: Η άγνοια δεν είναι πια δικαιολογία, είναι επιλογή. Όταν κάποιος καταστρέφει ανθρώπους, ζώα, φυτά, πράγματα για εγωιστικούς λόγους, χάριν γούστου ή λάιφσταϊλ, δεν δικαιούται να λέει πως “αυτά” δεν έχουν συνείδηση. Έχουν και παραέχουν. Η συνείδηση, ειδικά όταν μιλάμε για την παρουσία της σε άλλα όντα, είναι ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» της ανθρώπινης ύπαρξης. Το να την αγνοούμε είναι ένας αμυντικός μηχανισμός. Μια βολική αυταπάτη που μας επιτρέπει να λειτουργούμε χωρίς να καταρρεύσουμε υπό το βάρος των ηθικών μας ευθυνών.

Η οικονομία των ανθρώπινων κοινωνιών, όπως κι αν την ορίσεις, δεν βασίζεται στη διαβίωση αλλά στην διαιώνιση της αδίστακτης εκμετάλλευσης επί των μη ανθρώπινων. Και αυτό είναι το σημείο που συμφωνούν αριστεροί, δεξιοί και αριστερο-δέξιοι.

Δεν είναι δα και κανένα μυστικό πως ο ναρκισσιστικός όρος “επιβίωση” που ο άνθρωπος έχει κάνει σημαία, κωδικοποιεί την αμετροεπή φιλήδονη διαβίωση εις βάρος των άλλων. Τα μισά να γνωρίζαμε από αυτά που ήδη ξέρουμε, θα έπρεπε να αλλάξουμε στάση. Τουλάχιστον ας μην ισχυριζόμαστε πως είμαστε ευφυείς μηχανές. Εφόσον επιλέγουμε τη φυλετική βία σε κάθε περίπτωση, τουλάχιστον ας βρούμε το θάρρος να παραδεχτούμε ποιον ή τι βιάζουμε, αντί να κρυβόμαστε πίσω από τις λέξεις.

Το ψυγείο!

Η γλώσσα δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα· τη διαμορφώνει. Για να μπορέσει μια κοινωνία να ασκήσει βία ή εκμετάλλευση χωρίς να νιώθει ενοχές, πρέπει πρώτα να δημιουργήσει μια «γλώσσα απόστασης». Η ιδεολογία του ανθρώπινου προνομίου χτίζεται λέξη προς λέξη:

Όταν ένα ζώο σφάζεται, δεν τρώμε «ένα νεκρό γουρούνι» ή «μια αγελάδα», αλλά «χοιρινό» και «μοσχάρι». Η γλώσσα διαγράφει το υποκείμενο και αφήνει μόνο το προϊόν.

Τα ζώα ονομάζονται «ζωικό κεφάλαιο» ή «μονάδες παραγωγής». Τα δάση ονομάζονται «ξυλεία» και η φύση συνολικά «φυσικοί πόροι». Η γλώσσα απομειώνει συνειδητά όντα σε νούμερα σε ένα φύλλο Excel. Πώς να νιώσεις ενσυναίσθηση για έναν «πόρο»;

Όταν ένα ζώο συγκλονίζεται από την απώλεια ενός απογόνου, το ονομάζουμε «ένστικτο». Αν το κάνει ένας άνθρωπος, το λέμε «πένθος» και «τραύμα». Χρησιμοποιώντας μηχανιστικούς όρους για τα άλλα όντα για να υποβαθμίζουμε τη δική τους βιωματική εμπειρία για να… εξυψώσουμε τη δική μας.

Μέσα από τους γλωσσικούς εμπαιγμούς, η εκμετάλλευση παύει να είναι συνειδητή βία και γίνεται «βιομηχανία», «παράδοση» ή απλώς «κανονικότητα». Έτσι, δεν είναι;

Και γιατί είναι τόσο δύσκολο να “δούμε” την πραγματικότητα;

Δεν πρόκειται για έλλειψη νοημοσύνης, αλλά για έναν πανίσχυρο συνδυασμό ψυχολογικής άμυνας και συστημικού συμφέροντος:

Γνωστική Ασυμφωνία : Είναι ανυπόφορο για τον ανθρώπινο ψυχισμό να πιστεύει ότι είναι «καλός και ηθικός» και ταυτόχρονα να συνειδητοποιεί ότι συμμετέχει καθημερινά σε ένα σύστημα μαζικής, ανείπωτης σκληρότητας. Το να αγνοήσεις την πραγματικότητα είναι πιο εύκολο από το να αλλάξεις ολόκληρη τη ζωή σου, τις συνήθειές σου και την κοσμοθεωρία σου. Η αλήθεια πονάει, η άγνοια βολεύει.

Οικονομική Εξάρτηση: Ολόκληρος ο πολιτισμός βασίζεται στην εκμεταλλευτική εργασία και στους τσάμπα «πόρους» της φύσης. Αν αναγνωρίσουμε τη συνείδηση των ζώων και την αξία της βιόσφαιρας, τεράστιες βιομηχανίες τρισεκατομμυρίων καταρρέουν. Ο καθένας για τον εαυτό του και ο Θεός εναντίον όλων: Αυτοπροστατευόμαστε θάβοντας ή υποβαθμίζοντας αυτό που είναι.

Κοινωνική Συμμόρφωση: Αν όλα τα ανθρώπινα ζώα γύρω μας συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο, είναι τρομακτικό να είσαι αυτός που θα αλλάξει στάση. Συνεπώς δεν τίθεται ερώτημα αν «κάτι κάνουμε λάθος», το ξέρουμε καλά και προτιμούμε να μην κάνουμε κάτι για αυτό. Δεν τα βάζουμε με την ευημερία μας, την καλοπέραση ακόμα κι όταν γνωρίζουμε πολύ καλά πως αυτή είναι εις βάρος άλλων. Δεν ρισκάρουμε υπό τον αόριστο φόβο μην τυχόν και βρεθούμε εκτός της ανθρώπινης κοινότητας ή, ακόμη χειρότερα, να αντιμετωπίσουμε τις ενοχές .

Η απόψυξη

Η τρέλα θα συνεχιστεί για πολύ;

Ευτυχώς όχι. Δεν υπάρχουν μόνο τα ανθρώπινα ζώα ή, αν θέλετε, η φύση αυτοδιορθώνεται.

Με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, βιώνουμε σήμερα ένα – ήπιο θα έλεγα – είδος αξιολόγησης. Η Συνείδηση είναι εδώ και τραβά την πρίζα για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Όσες ηλίθιες λέξεις και να αραδιάσουμε, δεν μπορούμε να αναστρέψουμε (ή να ξεγελάσουμε) την αξιολόγηση γιατί συμβαίνει σε ένα πραγματικό επίπεδο βιολογικής νομοτέλειας (Κατάρρευση): Το εκμεταλλευτικό/εξουσιαστικό μοντέλο οικονομίας είναι απλώς μη βιώσιμο.

Η κοινωνική συνείδηση τράβηξε την πρίζα. Η εξουσία πάντα θα έχει ανάγκη μιά θεωρία συνωμοσίας για να αρνηθεί αυτό που συμβαίνει.Υπάρχει πλέον λόγος να ταυτιζόμαστε με την εξουσία;

Συνεχίζοντας να ασκούμε βία στο οικοσύστημα, τα δάση και τους ωκεανούς (που ρυθμίζουν το κλίμα), σε ανθρώπινα και μη ανθρώπινα, προκαλούμε μια λελογισμένη μείωση της ανοχής σε μια Συνείδηση που ανέχτηκε την ανθρώπινη βλακεία για χιλιετίες.

Εξακολουθώντας να κρυβόμαστε από τον εαυτό μας, όπως ακριβώς εξαπατούμε τους άλλους ανθρώπους, ο χρόνος παράτασης του πολιτιστικού μοντέλου συρρικνώνεται.

Είμαστε υποχρεωμένοι να ακούσουμε την κριτική – η οποία, ξαναλέω, είναι αρκετά ήπια. Η κλιματική αλλαγή, οι πανδημίες, τα δολοφονικά ξεσπάσματα εντός των ανθρώπινων κοινωνιών (που προέρχονται κυρίως από την πίεση που ασκούμε στα παιδιά, τα άγρια ζώα και την κτηνοτροφία), η κατάρρευση, θα μας αναγκάσουν να σταματήσουμε, γιατί απλά δεν θα έχουμε άλλη επιλογή.

Στο σημείο αυτό, πρακτικά, το μόνο είδος πραγματικής επιλογής είναι αν θα επιλέξουμε να είμαστε ζωντανοί νεκροί – φιλοσοφικά ζόμπι, σε ένα πολιτιστικό μοντέλο εξαπάτησης/εκμετάλλευσης.

Οι λεγόμενοι «άνθρωποι» έχουν αποδείξει αμέτρητες φορές ότι είναι λιγότερο ευφυείς από τα ζώα και, πρόσφατως, ολοένα και λιγότερο ευφυείς από τις μηχανές. Παραμένουν “παγωμένοι” στην ιδεολογικοποιημένη βία, τη στιγμή που η πραγματικότητα που την υποστηρίζει “λιώνει”.

Θα συνεχίσουμε να ανήκουμε στο ίδιο είδος;